الکترونیکی شدن عوارض آزادراهی بخش زیادی از معضل ترافیک، توقفهای طولانی در صف گیتها، دردسر تهیه پول نقد و نگهداشتن رسیدهای کاغذی را برطرف کرده است. با این وجود هنوز در برخی از محورهای پرتردد کشور، باجههای سنتی دریافت عوارض فعال هستند و هزینه بهصورت دستی دریافت میشود.
اما علت این دوگانگی چیست و چرا هنوز تمام آزادراهها به سامانه الکترونیکی مجهز نشدهاند؟ در ادامه به بررسی دلایل این موضوع میپردازیم و لیستی از آزادراهها با عوارض الکترونیکی فعال ارائه میکنیم.
چرا بعضی آزادراهها عوارض الکترونیکی ندارند؟
الکترونیکیشدن گیتها و راهاندازی سامانه پرداخت عوارض آزادراهی، طرح جامعی است که وزارت راه و شهرسازی از مدتها پیش در برنامه کار خود قرار داده است. با این حال هنوز در برخی مسیرها پرداخت عوارض به روشهای قدیمی انجام میشود. اجرایینشدن طرح در این آزادراهها میتواند به دلایل زیر باشد:
پیچیدگیهای فنی و نبود زیرساختهای لازم
ساخت گیتهای عوارض الکترونیکی به چیزی بیشتر از نصب چند دوربین نیاز دارد؛ تجهیزات و فرایندهایی مثل دوربینهای پلاکخوان با دقت بسیار بالا (حتی در شرایط نامساعد جوی یا سرعت بالا)، تجهیزات مخابراتی پرسرعت، سامانههای پردازش داده و از همه مهمتر اتصال پایدار و فوری به سرورهای پلیس راهور. قدر مسلم تا زمانی که این بستر در محوری فراهم نشود، امکان حذف گیتهای فیزیکی وجود ندارد.
تفاوت مدل مالی آزادراهها
ساختار مالکیت و مدیریت آزادراهها یکسان نیست. آزادراههای دولتی با بودجه عمومی توسعه مییابند. پس میتوانند کسری بودجه نگهداری را از منابع خود جبران کند.
در مقابل، ساخت و نگهداری بسیاری از آزادراهها توسط بخش خصوصی (در قالب قراردادهای مشارکت ساخت، بهرهبرداری و واگذاری یا BOT) انجام شده است. سرمایهگذار بخش خصوصی برای بازگشت اصل و سود سرمایه و همچنین تامین مخارج بهسازی جاده متکی به درآمد روزانه گیتها است.
در سامانههای الکترونیکی درصد قابلتوجهی از رانندگان عوارض را بهموقع پرداخت نمیکنند. به همین خاطر سرمایهگذاران بخش خصوصی نگران کاهش جریان نقدینگی و وصولنشدن مطالبات خود هستند و تمایل کمتری به حذف گیتهای نقدی نشان میدهند.
بدهیهای عوارض آزادراهی
عوارض آزادراهی بابت ساخت، نگهداری و بهسازی آزادراهها از رانندگان گرفته میشود. وقتی بدهی آن بالا میرود، پیمانکاران برای تامین این مخارج با چالش مواجه میشوند. چون همانطور که گفتیم درآمد حاصل از عوارض، یکی از منابع اصلی تأمین هزینههای نگهداری و بازگشت سرمایه آزادراه است.
کدام آزادراهها عوارض الکترونیکی دارند؟
در حال حاضر بیش از ۲۰ محور مهم کشور به سامانه عوارض الکترونیکی (ETC) مجهز شدهاند:
- آزادراه تهران – قم؛
- آزادراه تهران – ساوه؛
- آزادراه همت – کرج؛
- آزادراه پل ساوه – همدان؛
- آزادراه کرج – قزوین؛
- آزادراه کنارگذر غربی اصفهان؛
- آزادراه قزوین – رشت؛
- آزادراه قم – کاشان (امیرکبیر)؛
- آزادراه تهران – پردیس؛
- آزادراه ساوه – همدان؛
- آزادراه پل میانگذر – دریاچه ارومیه؛
- آزادراه تبریز – سهند؛
- آزادراه ارومیه – تبریز؛
- آزادراه باغچه – مشهد؛
- آزادراه بندرعباس – شهید رجایی (ایسین)؛
- آزادراه کاشان – نطنز – اصفهان؛
- آزادراه قزوین – زنجان؛
- آزادراه زنجان – تبریز؛
- آزادراه پل زال – اندیمشک؛
- آزادراه اراک – خرمآباد؛
- آزادراه اهواز – بندر امام؛
- آزادراه تهران – شمال؛
- آزادراه قم – گرمسار؛
- آزادراه خرمآباد – پل زال؛
- آزادراه ساوه – سلفچگان؛
- آزادراه کنارگذر جنوبی تهران (غدیر)؛
- آزادراه کنارگذر شرق سپاهان؛
- و آزادراه کنارگذر شمالی مشهد.
اهرمهای قانونی دولت برای وصول عوارض آزادراهی
با توجه به اهمیت وصول عوارض، در سالهای اخیر سازوکارهایی برای تشویق یا الزام مالکان خودرو به پرداخت بدهیهای خود در نظر گرفته شده است:
جریمه پلکانی شهرداری
اولین اهرم وصول عوارض، جریمه دیرکرد است. پس از عبور از گیت و صدور قبض عوارضی تا ۱۵ روز زمان داریم تا مبلغ آن را تسویه کنیم. در غیر این صورت جریمه دیرکرد برای ما لحاظ میشود. به این صورت که هر ماه بهشکل پلکانی ۳.۵ درصد به مبلغ آن عوارض اضافه میشود.
جریمه ثابت راهور
با عدم پرداخت عوارض در مهلت ۱۵ روزه، در سیستم راهور هم برای راننده جریمه ثبت میشود که به این صورت است:
- خودرو سواری، وانت، کامیونت، مینیبوس: ۸۰.۰۰۰ هزار تومان؛
- کامیونهای دومحور، اتوبوس: ۱۰۰.۰۰۰ هزار تومان؛
- کامیون سهمحور،نفتکش، تریلی: ۱۸۰.۰۰۰ هزار تومان.
جلوگیری از تعویض پلاک و نقلوانتقال خودرو
اموری مثل تعویض پلاک و انتقال مالکیت خودرو هم منوط به این هستند که تسویه عوارض خودرو انجام شده باشد. در صورت عدم ارائه فیش تسویه، این فرایندها را نمیتوان پیش برد.
عدم صدور بیمه شخص ثالث (بهزودی)
طبق اعلام پلیس راهور و بیمه مرکزی، بهزودی طرحی به اجرا در میآید که هنگام خرید یا تمدید بیمه شخص ثالث از راننده برگه تسویه عوارض دریافت شود. یعنی در صورت داشتن بدهی عوارض، بیمهنامه شخص ثالث صادر نخواهد شد.
چگونه عوارض آزادراهی را استعلام و پرداخت کنیم؟
بعد از عبور از گیت، معمولا پیامکی به مالک خودرو ارسال میشود که در آن مبلغ عوارض و شناسه قبض موجود است. با این اطلاعات میتوانیم از طریق دستگاههای خودپرداز یا اپلیکیشنهای پرداختی مثل آپ، مبلغ بدهی خود را تسویه کنیم.
جدای از این روش، میتوانیم از سامانههایی مثل آنیرو و اتو ابزار هم برای استعلام و پرداخت عوارض آزادهی استفاده کنیم.
روش دیگری که برخی استفاده میکنند این است که در بانک مسکن حساب مخصوص باز میکنند و همیشه آن را شارژ نگه میدارند. به این ترتیب با هر بار عبور از گیت، مبلغ قبض آن بهطور خودکار از حساب برداشت میشود.
جمعبندی
حرکت به سمت پرداخت الکترونیکی عوارض برای مدرنسازی حملونقل جادهای و کاهش ترافیک غیر قابل اجتناب است و دیر یا زود آزادراههای باقیمانده هم به این طرح میپیوندند. فقط باید نگرانیهای مالی بخش خصوصی پوشش داده شود. اگر وضعیت اقتصادی کشور بهبود یابد، رانندگان هم توانایی پرداخت بدهیهای خود را خواهند داشت و این دغدغه خیلی زود برطرف میگردد.
